همه آنچه که باید درباره پاک‌کننده‌ها بدانیم

صابون ها

صابون معمولی یا سنتی

صابون معمولی یا سنتی، عمدتاً‌ شامل نمک‌های سدیم یا پتاسیم یکی از اسیدهای اشباع‌شده چرب است و صدها سال است که بشر با آن آشنایی دارد. تنها ضعف این نوع صابون آن است که در آب شیرین (آب باران و یا آبی که حاوی نمک‌های کلسیم نیست) مؤثر است. اما آب بسیاری از نقاط، کم و بیش دارای مقداری از نمک‌های مختلف کلسیم است که اصطلاحاً به آن آب سخت می‌گویند و با صابون رسوبی زردرنگ بوجود می‌آورد که خیلی سخت و محکم به پارچه می‌چسبد. به دلیل همین اشکال صابون معمولی بود که تولید مواد پاک‌کننده مصنوعی حدود یکصد سال پیش شروع شد. اثر پاک‌کنندگی این مواد در آب‌های سخت و آب‌های شیرین تقریباً یکسان است.

جزء اصلی تمام مواد مخصوص شستشو را پاک‌کننده‌های مصنوعی تشکیل می‌دهند که با «فعالیت سطحی» خود قدرت شستشوی این مواد را تعیین می‌کنند. این گروه شامل صابون و مواد صابون‌مانند دیگری است که بیشتر قسمت‌های آنها در فراورده‌های نفتی و یا چربی‌هایی که با استفاده از روش‌های شیمیایی تجزیه شده‌اند، به طور مصنوعی ساخته می‌شود.

عامل اصلی تشکیل‌دهنده‌ یک ماده شستشوی خوب پلی‌فسفات‌ها یا فسفات‌های مرکب است. پلی‌فسفات‌ها از طریق تشکیل ترکیبات مرکب، سختی آب را خنثی می‌کنند و با نمک‌های فلزی سنگین ترکیب می‌شوند و در نتیجه فعالیت سطحی و قدرت پاک‌کنندگی ماده پاک‌کننده را افزایش می‌دهند. تمام محصولات شستشودهنده، حاوی مواد لکه‌بر نیز هستند که در دماهای بالای 60 درجه سانتیگراد اکسیژن آزاد می‌کنند. این اکسیژن در مجاورت عوامل پایدارکننده مناسب، هر چرک و یا لکه‌ای را که ماده پاک‌کننده آن را پاک نکرده است از بین می‌برد. عمل لکه‌بری بر مبنای اکسیداسیون استوار است.

سفیدکننده‌ها چیکار می کنند

سفیدکننده‌ها موادی هستند که پرتو ماورای بنفش را به نور مرئی تبدیل می‌کنند. و در صورتی که شیء شستشوشده کاملاً تمیز شده باشد، رنگ سفید و درخشانی به آن می‌دهند. محصولات شستشودهنده همچنین حاوی موادی هستند که قدرت چرک‌بری کف را بالا می‌برند؛ علاوه بر این، مقادیری مواد محافظت‌کننده الیاف و سخت‌کننده، عطر، مواد رنگ‌دهنده، عوامل محافظت‌کننده پوست و غیره نیز در آنها یافت می‌شود.

علاوه بر مواد شستشودهنده‌ای که اختصاصاً برای پارچه‌های پشمی و یا آب جوش ساخته می‌شوند، جهت مصارف ویژه، محصولات مختلف دیگری از قبیل مواد پاک‌کننده کاتیون (یون مثبت) فعال، آنیون (یون منفی) فعال و غیرقطبی نیز در بازار یافت می‌شود. این محصولات را برای شستشوی انواع خاص پارچه و یا جهت برطرف کردن انواع خاصی از چرک و لکه می‌سازند. در شستشوی وسایل خانگی عمدتاً از عمل‌کننده‌های آنیون فعال استفاده می‌شود. پاک‌کننده‌های غیرقطبی کمتر استفاده دارند و عمل‌کننده‌های کاتیون فعال نیز فقط برای مصارف صنعتی (مثلاً پارچه‌بافی) مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مهم‌ترین پاک‌کننده‌های آنیون فعال عبارتند از: سولفات‌های الکیل، سولفونات‌های الکیل و سولفونات‌های الکیل ـ آریل. الکیل فنون پلی‌گلیکول اتر و استرهای پلی‌گلیکول اسیدهای چرب، نمونه‌هایی از مواد پاک‌کننده غیریونیزه هستند.

قدرت مرطوب‌سازی، ظرفیت امولسیون‌کنندگی، عمل کلوئیدی محافظت‌کنندگی و سخت‌کنندگی، ظرفیت جذب چرک و قدرت کف‌کنندگی، از مهم‌ترین خصوصیاتی هستند که یک محصول پاک‌کننده را با آنها می‌سنجند.

ویژگی مورد نیاز دیگری که باید در‌آینده ‌نزدیک تحقق پیدا کند، آن است که یک ماده تمیزکننده باید از لحاظ بیولوژیکی قابل تجزیه باشد؛ یعنی در اثر فعالیت باکتری‌ها در آبراه‌ها و تأسیسات تصفیه فاضلاب، از بین برود. در غیر این صورت، رودخانه‌ها و آب‌های دیگر به تدریج به کف و بقایای این قبیل مواد آلوده خواهند شد.

مراحل مختلف تولید و ساخت یک ماده‌ پاک‌کننده در نمودار صفحه مقابل نشان داده شده است.

شستشو

شستشو در شرایط معمولی

در شرایط استفاده معمولی، حدود 8/1 تا 4 درصد از وزن لباس‌های چرک خانگی را چرک و کثافت تشکیل می‌دهد. این چرک عمدتاً‌ مواد چرب، پروتئین‌ها، و ذرات گرد و غبار را شامل می‌شود. چنین چرکی به مقدار زیاد در آب غیرقابل حل و یا در حقیقت دافع آب است. به کمک تجزیه شیمیایی نشان داده شده است که از هر صد کیلوگرم لوازم شستشوشده خانگی به‌طور متوسط این مواد استخراج می‌شود: 9/0 کیلوگرم مواد آلی فاقد پروتئین (موم‌ها، الکل‌ها، هیدروکربن‌ها و غیره)، 3/0 کیلوگرم پروتئین (ذرات پوست، مو و غیره) 15/0 کیلوگرم اسیدهای چرب (حاصل از عرق و ترشحات چرب بدن و غیره) و مواد دیگری از قبیل خاک و شن و مواد غیرآلی دیگر. 25/0 درصد از وزن یک پیراهن کثیف، به مواد چربی مربوط می‌شود و این رقم در قسمت یقه آن ممکن است به 2/1 درصد از وزن بقیه برسد.

پارچه می‌تواند چرک را به طرق مختلف به خود بگیرد؛ مکانیکی (ذرات چرک در لابلای الیاف گیر می‌کنند)، شیمیایی (لکه‌های میوه، روغن و جوهر و غیره، که در بعضی موارد فقط با استفاده از رنگ‌برها زدوده می‌شوند)، جذب (پیوندهای ضعیف شیمیایی که در مواد پاک‌کننده غیرقابل حل هستند)، و بالاخره به وسیله نیروهای الکتریکی.

از آنجا که بخش عمده چرک نسبتاً‌ سفت و سخت به پارچه می‌چسبد، آب خالص ماده مؤثری برای شستشو نیست و لازم است مواد پاک‌کننده (صفحه‌398) به آن افزوده شود. البسه خیلی چرک را باید ابتدا در محلول ماده پاک‌کننده خیساند. اما این کار در مورد البسه چرک معمولی خانگی که برای شستن آنها از مواد پاک‌کننده جدید استفاده می‌شود، ضرورتی ندارد. در حقیقت عمل شستشو تحت تأثیر عواملی از قبیل دما، عملیات مکانیکی انجام‌شده (مالیدن، چنگ‌زدن، زیروروشدن در ماشین رختشویی و غیره) و فعل و انفعالات شیمیایی قرار دارد. تأثیر این عوامل تا حدودی متغیر است، اما تحت هیچ شرایطی نباید آنها را ندیده گرفت و یا زیاده از حد اعمال کرد.

کشش سطحی ملکول‌های آب، با افزودن مواد پاک‌کننده به آن، کاهش پیدا می‌کند، یا به بیان دیگر، آب «سیال‌تر» می‌شود. سمت آب‌گریز (دفع‌کننده آب) ملکول ماده پاک‌کننده تمایل به فرار از آب دارد، در حالی که انتهای آب‌دوست (جاذب آب) آن می‌خواهد در آن باقی بماند. در نتیجه سطوح مرزی آب (سطح بین آب با هوا، یا دیواره‌های تشت رختشویی و یا پارچه) حاوی انبوهی از ملکول‌های ماده تمیزکننده می‌شود. ملکول‌های ماده‌ تمیزکننده، در تلاش خود برای فرار از آب، به فضای بین الیاف پارچه و کثافات که آب خالی قابلیت نفوذ به آنجا را ندارد، راه می‌یابند. این ملکول‌ها به کمک فعالیت‌های مکانیکی اعمال‌شده (چنگ‌زدن و مالیدن) هرچه بیشتر و بیشتر در بین چرک و الیاف نفوذ می‌کنند تا سرانجام چرک از پارچه جدا می‌شود. به همین روش، ذراتی از چرک مانند روغن و گریس که به یکدیگر چسبیده‌اند، به ذرات ریز شکسته و جذب کف می‌شوند و همچنان جذب آن باقی می‌مانند و به پارچه پس داده نمی‌شوند تا کف با آب خالص به‌کلی از پارچه جدا و شسته شود.
منبع: سندباد